saa.shia.poem

(خلسه‏های عاشقانه)

باز هم سخن از سعدی شد، باز هم سخن از شیراز: "خوشا شیراز و وضع بی‏مثالش”.

در بهترین فصل سال، آکنده از عطر یاسمن، سرشار از شکوفه‏های نارنج، لبریز از خمارانه ی نرگس‏ها و مملو از نازهای سبز سروها و شمشادها ... .

باز هم فصل تغزّل، فصل گل، فصل “گلستان و بوستان”، فصل غزل و فصل بهارانه ی "طیّبات”.«منت‏خدای را”عزّوجلّ” ...» که اگر نبود قلم عالم آرایش، دستی به سمت هنر گشوده نمی‏شد و زبانی به شکر، باز.

اگر نبود دست هنرنَمایش، دلی از زنگار زدوده نمی‏شد و نگاهی به تماشا، عاشق.

نقّاش ازل، آن روز که شعر و نقاشی را در هم می‏آمیخت، گویی “گلستان و بوستان” را بر پرده ی تماشا آویخت. همیشه تا چشم بر صحیفه بهار می‏دوزیم، زبان به تغزّل باز می‏شود، که:

□□

“سعدیا”، مرد نکونام!

امروز تمام نگاه‏ها با تواند؛ تمام پنجره‏ها به سمت مصلای تو بازند و تمام آینه‏ها، سرشار از تو و تمام تصویرها، آکنده از تغزّل عاشقانه‏هایت گشته‏اند؛ چنگ بردار و خنیاگران آسمانی را با سماع غزل‏هایت به خلسه‏های عارفانه ببر!

آه، ای همیشه عاشق‏ترین، ای سر حلقه خیل خوبان؛ برخیز و شولای عشق بر تن، زنجیر جنون برپا و شور عارفانه “یاهو” در سر، خیل آهوانِ نظر را بر گستره سبز بهار برقصان؛ برقصان، گیسوان تنیده به تارهای شیدایی را!

برقصان، بنفشه‏های پیچیده بر غربت تنهایی را!

برقصان، سنبل‏های افسرده در حال و هوای جوانی را!

برقصان، دخترکان کوزه بر دوش چشمه‏های آسمانی را؛ آن‏گونه که باد در یال سمندها می‏رقصد، آن‏گونه که آب در ارتفاع آبشارها می‏رقصد؛ آن‏گونه که اشک، در چشم آهوانه و عشق، در سینه ی تماشا، می‏رقصد.

از سمرقند تا دمشق، از سومنات تا اُندُلس، از پاریس تا نیویورک و از شیراز تا آبی‏ترین شهر آسمان؛ تا جایی که دیگر بار، شور عاشقانه، نگاه افق‏ها را به سمت عشق بخواند:

از سلوک عارفانه، تا وصال عاشقانه، از شعله تا پروانگی، از غزل تا مثنوی و از گلستان تا بوستان؛ از الفبای تنهایی، تا قاموس فصل‏های آبی عشق ...، این کلکِ زرّین “سعدی” است که فانوس معرفت در دست، دور جهان می‏گردد و شیفتگان هنر الهی را به عشق می‏خواند.

سعدی، شرافتِ آب، نجابتِ باران، بلاغتِ ابر و صداقتِ اشک را چنان بر پرده “غزل” به تصویر می‏کشید که بهار، در “خلسه‏های عاشقانه” و پاییز، در سکر عارفانه فرو می‏رفت:

... عاقبت، بهار تماشا را به تابستان نگاه‏ها گره زد و مجموعه‏های عاشقانه‏اش ماندگارترین “الفبای تنهایی” شدند!

نامش چکامه ی عشق و یادش غزل باران، باد!

خزان در بهار          

گل‏دسته‏های آستان کبریایی قدس، شهر «مشهد» را به نیایش فرا می‏خواند و خانه، باز هم از عطر «بهار» پر شده بود؛ خانه‏ای که بوی عشق، بوی ایمان و بوی شعر، فضایش را از لهجه ی دیر آشنای «بهار»، پر کرده بود.

... باز هم «خراسان»، خطّه ی سبز غزل‏هاست؛ غزل‏های آمیخته با «بوی جوی مولیان»!

خطّه‏ای که ارتفاع قامت شعرش، رساتر از «سرو کاشمر» و عظمت آوازه آن، فراتر از گل‏های «زعفران» است.

خطّه‏ای که در پاییزان غزل‏ریز و خزان‏گاهان چکامه‏ریز، مردی از تبار چامه‏های سبز را، هم‏چون «بهار»، به گلستان «ادب» سپرد.

بیان رسایش پر از پند، و اندیشه ی گهربارش آکنده از مهربانی به خویشان بود؛ چنان که به سادگی مخاطبانش را به احسان و نکویی وا می داشت:

محمدتقی بهار ـ ملک الشعرا ـ ، مردی بود که در دست‏هایش کلک ادب، چنان آراسته به هنر بود که هنرمندی‏اش را حتی در «وکالت و وزارت»، نشان می‏داد.

آزادگی و آزادی خواهی، جان شیفته‏اش را به انقلاب «مشروطه» پیوند زده بود و زبان و قلم بی‏همانندش، سوختگانِ عشق و انقلاب را به «ستم ستیزی» فرا می‏خواند.

ذات بهاری‏اش، همیشه با «دیوهای سپید پای در بند» سر ستیز داشت و نام سترگ و بشکوهش، هنوز چون «دماوند» بر قلّه ادب و هنر می‏درخشد.

«سبک‏شناسی» نگاهش، اشراقی و تاریخ‏شناسیِ قلمش، مالامالِ منطق بود.

«نثر»ش، لهجه دیر آشنای «دری» داشت؛ و «نظمش» شکوه دیرین خراسانی:

ذات بشکوهش، جوان‏مردی و ادب ذاتی‏اش، آکنده از نجابت بود؛ آن‏گونه که مدایحش برای اولیااللّه‏، و آثار انقلابی‏اش، سرشار از ادب و معرفت نسبت به مردم بود. روح آزاده و نام فرهیخته‏اش فراموش روزگاران مباد!

***

سید علی اصغر موسوی

 (به مناسبت درگذشت استاد محمد تقی بهار)

بهار؛ بی شعر و نقاشی

صدای زمزمه ی آب، تا گلابستان ادامه دارد، اما خزان زودرس، هاله ای از غم در نگاه چلچله ها پدید آورده است؛ چگونه بهار می تواند در نگاهِ یک "شاعر" بمیرد! و یا، یک شاعر در نگاه بهار
؟!

آخرین "نقاشی"اش، جاده ای به سمت ابدیت را نشان می دهد که در کناره هایش دیگر «شقایقی نیست» و زندگی، تنها در آن سوی آینه ها ادامه دارد!

او، تمام فصل ها را حسّ کرده بود، اما فصل بهار، آن هم در "کاشان"، که باغ هایش گُلابین و کوچه هایش آکنده از عطر "شعر"هاست، رنگ دیگری دارد! هر کس برای رفتن به به "خانه ی دوست" دسته گلی در دست و غزلی بر لب، قصد تفأل می کند و نذر خویش را به سقاخانه های "قمصر" می برد، تا از اشکِ گلاب، شمع جان را به پروانه ی وصال برساند. اما امروز بهار، ناباورانه سوگ "سهراب" را با تمام وجود حس کرد و سردترین نقاشی را خود را بر پرده ی سیاه تماشا آویخت!

□□

کفش هایم کو،

چه کسی بود صدا زد: سهراب؟

آشنا بود صدا مثل هوا با تن برگ.

مادرم در خواب است.

و منوچهر و پروانه، و شاید همه ی مردم شهر.

شب خرداد به آرامی یک مرثیه از روی سر ثانیه ها می گذرد

و نسیمی خنک از حاشیه ی سبز پتو خواب مرا می روبد.

بوی هجرت می آید:

بالش من پر آواز پر چلچله هاست.

صبح خواهد شد

و به این کاسه ی آب

آسمان هجرت خواهد کرد.

باید امشب بروم ...1

 □□

انگار مرگ، هیچ "نوشدارویی" را نمی شناسد و هیچ بهاری را بهانه ی زندگی نمی داند؛ حتی اگر زندگی "سهراب" در میان باشد!

سهراب، از شعر تا نقاشی، از سکوت تا فریاد، نیلوفر دلش را از مرداب زمانه بیرون کشید و مثل آرامشِ نگاهش، به دریا بخشید. او نگذاشت «زندگی بر لب طاقچه ی عادت» از یادش برود؛ آن گونه که از یاد بسیاری رفته بود! زندگی را سرود، نقاشی کرد؛ و مثل آب، در تمام صحنه هایش جاری اش کرد.

سهراب هیچ گاه نگاهش را نفروخت؛ نگاهی که از اشراقی خاصّ و شهودی عالی بهره می برد.

نگاهی که در بین مردم ریشه داشت و بازتاب آیینه ی آن ها بود. نگاهی که «تمام آب ها را زلال، تمام درویش ها را سیر و تمام کبوترها را سیراب» می خواست!

سهراب، ایمانش را از سپیدارها، تقوایش را از پرندگان و صداقتش را از آب ها، آموخته بود؛ با تبسمِ شبنم ها وضو می گرفت و با قد قامت گل ها، نماز می خواند!

□□

من مسلمانم.

قبله ام یک گل سرخ.

جانمازم چشمه، مهرم نور.

دشت سجاده ی من.

من وضو با تپش پنجره ها می گیرم.

در نمازم جریان دارد ماه، جریان دارد طیف.

سنگ از پشت نمازم پیداست:

همه ذرات نمازم متبلور شده است.

من نمازم را وقتی می خوانم

که اذانش را باد گفته باشد سر گلدسته ی سرو.

من نمازم را، پی "تکبیرة الاحرام" علف می خوانم،

پی "قد قامت" موج.

کعبه ام بر لب آب،

کعبه ام زیر اقاقی هاست.

کعبه ام مثل نسیم، می رود باغ به باغ، می رود شهر به شهر.2

□□

امروز، سهراب اهل کاشان نیست که در آن سوی نقاشی هایش گم شده باشد! فراتر از مرزهای خط کشی شده ی اندیشه و فراتر از نگاه بسته ی زمان، این شعرهای اهورایی اوست که زمزمه می شود.

با مرثیه ای سبز، «به سراغ چینیِ نازک تنهایی»اش می رویم، یادش در لحظه های سبز نیایش ستوده باد.

سید علی اصغر موسوی

1 هشت کتاب، سهراب سپهری، ص 390

2 هشت کتاب، سهراب سپهری، ص 272

3 گلستان سعدی

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------******************************************************************************************************************

حکیم سنایی در این دیوان ضمن ستایش حضرت پروردگار و حضرت ختمی مرتبت (ص)، از بزرگانی هم تجلیل کرده که در مکتب تشیع و تسنن، مطرح می باشند. ایشان در این مجموعه به تشریح فضایل مولای متقیان امیر مومنان حضرت علی (ع) می پردازد که اشعارش بسی کریمانه، بلند و نشان از معرفت حکیم دارد. و مضامین متعالی شعرش از دیدگاه نقد و بررسی محتوایی، قابل توجه است:

1-   اینکه به شیوه ی شعرای متمایل به سنت و جماعت، به مناقب مکتوب نمی پردازد.

2-   اینکه به شیوه ی شعرای عارف صوفی هم، مناقب حضرت را غلوآمیز به "طریقت" پیوند نمی زند.

3-  اینکه، تمام تعاریف و ستایش های او کاملاً مطابق با اعتقادات شیعه، و مطابق با نصّ صریح ولایت علوی است.

نکات قابل توجه دیگر اینکه ایشان ستایش حضرت را با احادیث نبوی و آیات نازله در شأن ایشان آغاز می کند و فرمایشات حضرت پیامبر (ص) درباره ی ایشان را به عربی در متن آغازین شعرش می آورد؛ که از احادیث روز غدیر خم هم استفاده کرده است.

آنگاه با تمسک به حدیث نبویِ "انا مدینة العلم و علیٌ بابُها" مثنوی پر شوری را می سازد که در نوع خود بی نظیر و بی بدیل است.

ابیاتی چند از مثنوی حکیم را مرور می کنیم:

آن فدا کرده از ره تسلیم          هم پدر، هم پسر چو ابراهیم

حکم تسلیم را خلیل به شرط          درگه شرع را، وکیل به شرط

نشنیده ز مصطفی تأویل          گشته مکشوف بر دلش تنزیل

مصطفی چشم روشن از رویش      شاد زهرا، چو گشت وی شویش

شرف چرخ تیز گَرد او بود      در حدیث و حدید، مرد او بود

به دو تیغ، او به ذوالفقار و زبان        کرده یک تیغ، همچو تیر، جهان

زان دو تیغ کشیده در عالم       شرع را کرده همچو تیر و قلم

نور علمش، چشنده ی کوثر     ناز تیغش، کشنده ی کافر

*    *

به طور کلی سه گروه از شاعران و ستایشگران مولا علی (ع)، (البته از نظر شخصی) آثارشان قابل توجه است.

-   گروه اول: کسانی که حضرت را از دیدگاه "شریعتی" می ستایند؛ که نزد شیعیان: سخن از امامت و ولایت حضرت است و معمولاً با محتوایی عاطفی و مقدس.

-         و نزد اهالی سنت: سخن از مناقب اوست اما مناقبی که کمی، رنگِ برتری بر دیگر صحابه دارند.

-   گروه دوم: کسانی که حضرت را از دیدگاه "طریقتی" می ستایند؛ که نزد اهالی طریقت – عرفای دارای خرقه و سلسله – مقام ولایی حضرت از نوع ولایت سلوکی است و هر کدام از مشایخ این طریقه، خود را منسوب به خرقه ی حضرت می نمایند تا شاید مقاصد خود را تأیید کرده باشند.

-   گروه سوم: کسانی هستند که حضرت را از دیدگاه "حقیقتی" می ستایند و آنان اهالی بصیرت هستند؛ که فراتر از تقدّس و تصوّف؛ عارفانه های حضرت را عاشقانه  بیان می کنند که به این فضایل اشاره می نمایم:

1-   علم: که شامل معرفت و حکمت و اخلاق می شود؛ از نوع خاکی و افلاکی آن!

2-   امامت: که شامل وصایت و خلافت و رهبری می شود با تمام ویژگی های فردی و اجتماعی آن.

3- جهاد: که شامل جهاد اکبر (مبارزه با نفس) و جهاد اصغر (مقابله با دشمن) می شود و از شاخصه های اسلام در آغازین سال های پیروزی آن است که حتی قرآن آن را ستایش می کند.

4- قرابت: که شامل مناقبی است که نشان برتری نسبت به دیگران در اسلام به شمار می آید؛ که همان حدیث شریف "ثقلین" است و سفارش حضرت پیامبر (ص) می باشد؛ که فرمودند بعد از خود، دو گنجینه باقی می گذارم که: قرآن و اهل بیت (ع) می باشند و هر کدام نسبت به هم جدایی ناپذیرند (نزدیک به این مضمون).

البته موارد یاد شده در تمامی آثار به شکلی استفاده می شود؛ اما  معمولا ًعالمانه و عارفانه نیستند. یا بهتر بگویم از زبان عالمان بیرون نیامده اند؛ هیچ گاه محتوایشان فدای مصلحت های زمان و مکان نشده است. یعنی سرایندگان آن، حتی خطر مرگ را برای نوشتن آن ها به جان خریده اند.

و حکیم سنایی در عصری می زیسته که چند دهه قبل از آن در زادگاهش کسی جرأت بر زبان جاری کردن نام مبارک علی (ع) را نداشت؛ چه برسد به ستایش ایشان!

آن هم با کلماتی فاخر و مستدل که "نصّ صریح ولایت" ایشان را متذکر شود! خود این گونه زیبا و دل انگیز:

آل یاسین شرف بدو دیده          ایزد او را به علم بگزیده

مر نبی را وصی و هم داماد      جانِ پیغمبر از جمالش شاد

نایب مصطفی به روز "غدیر"    کرده در شرع، مر وُرا به امیر

و یعنی جانشین حضرت مصطفی (ص) به روز غدیر بودند که در شرع او را به امیری برگزیده:

سرّ قرآن بخوانده بود، به دل       علم دو جهان، وُرا شده حاصل

به فصاحت چو او سخن گفتی      مستمع زان حدیث، دُرّ سُفتی

کرده از بهرِ جانِ اهل هنر         درج در یک سخن، دو دُرج  گهر

تا بِنَگشاد علم حیدر در        ندهد سنتِ پیمبر، بر!

به زیبایی در این ابیات می بینیم؛ که به چند مورد از مناقب بی بدیل حضرت، بلکه به حقانیت بی نظیر ایشان اشاره می کند، که در شاعران هم عصر حکیم کمتر دیده می شود. واژگانی مثل: آل یاسین، وصی، نایب، امیر، علم دو جهان، اسرار قرآن و روز غدیر – که انگیزه ی اصلی اینجانب برای نگاشتن این مقاله همان مناسبت غدیر بود – و صراحت به نیابت حضرت در روز غدیر خم و تصریحِ فقدان ثمره در سنّت پیامبر (ص) بدون علم مولای متقیان (ع)، که خود گویای گویاست.

و حتی در ابیاتی این چنین محکم، از نظر محتوا و شکل، که خود حاکی از شناخت و معرفت متعالی حکیم سنایی می باشد:

مُحرِم او بوده کعبه ی جان را      مَحرم او بوده سرّ یزدان را

صدف صد هزار بحر، دلش       شرف صد هزار عرش، گِلش

این برهنه شده ز زحمت ظرف          وآن برون آمده ز پرده ی حرف

تا بدان حد، شده مُکّرم بود         "لَو کَشَف" مر ورا، مسلّم بود

  مصطفی را مطیع و فرمان بر    همه بشنیده رمزِ دین یکسر

بهر او گفته، مصطفی به اِلاه     کای خداوند، "والِ مَن والاه"!

گفته او را رسول جبّارش         کای خدای از بدان، نگه دارش!

باز هم اشاره ای صریح و متقن به واقعه ی غدیر خم و دعای حضرت پیامبر (ص) در حق مولا (ع) و کسانی که ولایت او را پذیرفته اند.

( اگر نگاهی به دعای "ندبه" بیاندازیم و متون مربوط به حضرت علی (ع) را بخوانیم، قرابت مطالب و ابیات مثنوی حکیم را بهتر در می یابیم. با اینکه خود می دانیم ادعیه ی مکتب تشیّع (اثنی عشری) خاصّ اعتقادات شیعه است و از آن ها نه تنها به عنوان نیایش؛ بلکه به عنوان اصول عقاید بهره می بریم.)

من قصد ندارم درباره ی مذهب حکیم سنایی کنکاش کنم؛ می خواهم شایستگی معرفتی ایشان را در شناخت حقایق اسلام بنمایانم! مثل این بیت ایشان درباره ی حضرت:

نامش از نام یار، مشتق بود     هر کجا رفت، همرهش "حق" بود

و دیگر اینکه، نمونه هایی را می توانیم در مثنوی ایشان ببینیم که حتی در متون ادبی منظوم و منثور امروز بدیل و نظیری ندارند:

کاتب نقش نامه ی تنزیل              خازن گنج خانه ی تأویل

عالَم علم و بحرِ هنر            بود چشم و چراغ پیغمبر

راز دار خدای: پیغمبر           راز دارِ پیمبرش: حیدر

لفظ قرآن چو دید درویش اش               خویشتن جلوه کرد، در پیش اش

عشق را بحر بود و دل را کان             شرع را دیده بود و دین را جان

مصطفی از برای جان و تنش        نه ز بهر کلاه و پیرهنش!

نام او کرد، دَرِ ولایت علم           علی از علم و بوتراب از حلم

*   *

مرتضایی که کرد یزدانش          همره جان مصطفی جانش

هر دو، یک دُرّ ز یک صدف بودند          هر دو پیرایه ی شرف بودند

دو رونده چو اختر و گردون     دو برادر چو موسي وهارون

 شرح محتوایی و تکنیکی (فرم) این مثنوی در "حدیقه" خود یک کتاب می خواهد، تا به آرایه های بیانی و ویژگی های زبانی آن بپردازم. اما خاطر نشان می شوم انتخاب وزن روان و زیبای مثنوی های حدیقه، به درک مفاهیم آن ها بسیار کمک می کند؛ گرچه زبان و تعابیر محکم حکیم سنایی و نوآوری های او در اغلب آثارش گاهی - کمی غامض نشان می دهد، اما پیوستگی عمودی ابیات باعث روانی مطالب منظومش شده است.

نایب کردگار، حیدر بود            صاحب ذوالفقار حیدر بود

مهر و کین اش، دلیل منبر و دار        حلم و خشمش، قسیم جنت و نار

تیغ خشمش، منیر بود، منیر       بحر علمش، غدیر بود، غدیر

... و اما پایان کلام؛ با پایانی بس زیبا و دل انگیز از خود حکیم سنایی غزنوی (ره)، که واپسین بیت مثنوی اش، نیز می باشد؛ جهانی سخن در خود نهفته، که خود کتابی در شناخت مولای مظلوم حضرت علی ابن ابی طالب (ع) است:

دل او، عالَم معانی بود           لفظ او، آبِ زندگانی بود

تنگ از آن شد بر او، جهانِ سترگ         که جهان تنگ بود و مرد، بزرگ !

*  *  *  *  *

قم -۱۳۸۶ -  سید علی اصغر موسوی

criticizer : seyed Ali Asghar Mousavi